Γνωρίζοντας Το Ξύλο

[Κοῦρος]

Φίλοι μου,
εδώ θα πρέπει να αναφέρω ότι οι πληροφορίες που παραθέτω παρακάτω είναι από βιβλία που έχουν εκδοθεί εδώ και μια εικοσαετία. Οπότε δεν γνωρίζω κατά πόσο όλα αυτά σήμερα έχουν υπερκεραστεί από τη σύγχρονη τεχνολογία. Παρ’ όλα αυτά έστω και σαν ιστορικές γνώσεις σε συνδυασμό με το πολύ περιεκτικό άρθρο του Γιώργου (Sforzando) πιστεύω ότι κάτι θα προσφέρουν. Θα επαναλάβω επίσης ότι γίνεται αναφορά για βερνίκια ιδιαιτέρως σκληρής χρήσης και ειδικότερα για ξύλινα δάπεδα.

Τύποι βερνικιών διαρκείας
Τα βερνίκια διαρκείας αποτελούνται από διαλυμένες οργανικές πολυμεριζόμενες μακρομοριακές ενώσεις (συνθετικές ρητίνες) οι οποίες μετά την εξάτμιση του διαλύτη παραμένουν στο δάπεδο με μορφή λεπτού, ανθεκτικού φύλλου (φιλμ) καλώς συγκολλημένου στο ξύλο.
Τα πιο συχνά χρησιμοποιούμενα βερνίκια διαρκείας ανάλογα με τη συνθετική ουσία που περιέχουν κατατάσσονται στις εξής τρεις κατηγορίες:
Τα βερνίκια ουρίας–φορμαλδεΰδης, τα βερνίκια πολυουρεθάνης και τα εποξειδικά βερνίκια.

Για τη χρησιμοποίηση των βερνικιών αυτών είναι απαραίτητη η προσθήκη καταλύτη (συνήθως οξέος) που κινεί το μηχανισμό του πολυμερισμού και στερεοποιεί το βερνίκι.

Βερνίκια διαρκείας από ουρία-φορμαλδεΰδη
Δυο μορφές αυτών των βερνικιών χρησιμοποιούνται πάρα πολύ, διαλυτά σε νερό και σε οργανικό διαλύτη. Και στις δυο περιπτώσεις ο καταλύτης είναι υδροχλωρικό ή φωσφορικό οξύ.
α) Υδατοδιαλυτά βερνίκια διαρκείας από ουρία-φορμαλδεΰδη
Η ουρία-φορμαλδεΰδη της κατηγορίας αυτής δίνει προϊόντα που παρουσιάζουν σοβαρά πλεονεκτήματα αλλά και μειονεκτήματα:
Προσφέρουν φιλμς εξαιρετικής σκληρότητας, με ισχυρή λάμψη που προσκολλώνται ισχυρώς στο ξύλο. Χάρη στη σκληρότητα αυτή παρουσιάζουν μια ψηλή αντοχή στη χάραξη. Αντίθετα παρουσιάζουν μικρή ευλυγισία, έχουν μικρή αντοχή στο τρύπημα και σπάνε εύκολα προς όλες τις κατευθύνσεις. Επίσης δεν μπορούμε να ανανεώσουμε το φιλμ πριν να φθαρεί τελείως γιατί το νέο φιλμ δεν προσκολλάται πάνω στο παλιό.
β) Βερνίκια διαρκείας από ουρία-φορμαλδεΰδη σε οργανικό διαλύτη
Η ουρία-φορμαλδεΰδη της κατηγορίας αυτής παρουσιάζει διαφορετικές ιδιότητες ανάλογα με τον χρησιμοποιούμενο διαλύτη και άλλες ουσίες (αλκύδια ως πλαστικοποιητές) που της προσδίνουν πλαστικότητα. Είναι δυνατό με κατάλληλη επιλογή του διαλύτη και του πλαστικοποιητή να επιτύχουμε μεγάλη ευλυγισία και αντοχή στο τρύπημα, αλλά θα χάσει σε σκληρότητα, δηλαδή σε αντοχή στο χάραγμα.
Στην πράξη γίνεται μικτή χρήση των κατηγοριών αυτών. Δηλαδή αρχικά τοποθετείται ένα στρώμα υδατοδιαλυτού βερνικιού ουρίας-φορμαλδεΰδης, προκειμένου να επιτευχθεί μια σκληρή βάση, ενώ το δεύτερο οργανικού διαλύτη, για να επιτευχθεί μια αντίσταση στις κρούσεις και να ελαττωθεί ο κίνδυνος θρυμματισμού.

Βερνίκια διαρκείας από πολυουρεθάνη
Τα βερνίκια αυτά προκύπτουν από μία αντίδραση ενός πολυεστέρα που περικλείει ελεύθερα υδροξύλια και ενός πολυϊσοκυανικού άλατος που δεσμεύει τα ελεύθερα αυτά υδροξύλια.
Η ανάμιξη αυτών ενεργείται τη στιγμή της χρησιμοποίησης η δε αντίδραση διαρκεί 2-4 ώρες.
Συνήθως χρησιμοποιούνται τρεις στρώσεις από τις οποίες η δεύτερη πρέπει να τοποθετηθεί 12 ώρες μετά την πρώτη και η τρίτη 4 ώρες μετά τη δεύτερη.
Το ξύλινο δάπεδο που θα καλυφθεί με τα βερνίκια αυτά θα πρέπει να έχει οπωσδήποτε υγρασία χαμηλότερη του 18% γιατί το νερό αντιδρά με το πολυϊσοκυανικό άλας και προκαλεί κακή σκλήρυνση των φιλμς.
Το λαμβανόμενο φιλμ είναι λαμπερό και ελαφρά έγχρωμο και κιτρινίζει (χωρίς κάποια επιπλέον πρόσθετα) με την πάροδο του χρόνου. Αναλόγως το βαθμό σκληρότητας και ευλυγισίας που επιθυμούμε, τροποποιούμε τις αναμιγνυόμενες αναλογίες πολυεστέρα και πολυϊσοκυανικού άλατος.
Μεγαλύτερη σκληρότητα με περισσότερο πολυϊσοκυανικό άλας, μεγαλύτερη δε ευλυγισία με τη μείωσή της. Γενικά για την αυτή σκληρότητα ένα βερνίκι πολυουρεθάνης υπερέχει ως προς την ευλυγισία σε σύγκριση με ένα βερνίκι ουρίας φορμαλδεΰδης. Η αντοχή στην κρούση είναι γενικά υψηλή. Πέρα απ’ αυτό τα βερνίκια πολυουρεθάνης παρουσιάζουν και μεγάλη αντοχή στα προϊόντα οικιακής χρήσης.

Βερνίκια εποξειδικά
Τα βερνίκια της κατηγορίας αυτής παρουσιάζουν παρεμφερείς ιδιότητες με τα βερνίκια πολυουρεθάνης.

Επιλογή βερνικιών διαρκείας
Η επιλογή των βερνικιών διαρκείας για ξύλινα δάπεδα γίνεται βάσει της σκληρότητας, ευλυγισίας, σκληρότητας και ξηρότητας του ξύλου. Έτσι στα παλιά δάπεδα που ήδη έχουν ξεραθεί μπορεί να γίνει χρήση υδατοδιαλυτών βερνικιών ουρίας-φορμαλδεΰδης. Αντίθετα σε καινούργια ξύλινα δάπεδα, που μπορεί να μην είναι ξερά (υγρασία άνω των 10%) πρέπει να αποφεύγεται η χρήση τους γιατί μπορεί να προκληθεί συγκόλληση των ξύλινων στοιχείων μεταξύ τους, λόγω της ισχυρής συνάφειας των βερνικιών αυτών με το ξύλο οπότε αργότερα λόγω συρρίκνωσης των ξύλινων στοιχείων να σπάσει το φιλμ.
Η επάλειψη των βερνικιών διαρκείας πρέπει να γίνεται σε τρεις στρώσεις.
Επίσης μια πρωταρχική φροντίδα είναι να μη περιμένουμε την πλήρη φθορά του βερνικιού για να γίνει η τοποθέτηση του νέου γιατί τότε αυτή συνοδεύεται αναγκαστικά από ένα πλάνισμα του όλου δαπέδου και έτσι μειώνεται το πάχος του.
Σκόπιμο είναι και ανάλογα με τη χρήση, (κάθε 2-3 χρόνια) να γίνεται επάλειψη μιας μόνο στρώσης αφού προηγουμένως γίνει ελαφρό τρίψιμο της επιφάνειας.

Συνεχίζεται με τα συντηρητικά.

[theodoropoulos]

δασκαλε πουε θα γραψουμε διαγωνισμα?
(ειμαι πειραχτηρι..)

[Κοῦρος]

δασκαλε πουε θα γραψουμε διαγωνισμα?
(ειμαι πειραχτηρι..)

Δημήτρη,
ειδικώς εσένα θα σε βάλω να γράψεις μόνος σου!!!   

Είσαι που είσαι πειραχτήρι, έτσι και σε βάλω με τους άλλους θα το κάνετε american bar!!!!

[Κοῦρος]

Tα συντηρητικά φίλοι μου είναι ουσίες που εμποτίζουν το ξύλο σε μικρό ή μεγαλύτερο βάθος και του παρέχουν προστασία από προσβολές εντόμων και μυκήτων.

Είναι αυτούσιες ή μίγμα δηλητηριωδών ουσιών που διοχετεύονται μέσα ή πάνω στο ξύλο και το κάνουν ακατάλληλο για τροφή, εντόμων και μυκήτων. Με τη συντήρηση παρατείνεται η φυσική διάρκεια του ξύλου από 5 μέχρι 15 φορές, ανάλογα με τη μέθοδο εφαρμογής.

Διαπιστώθηκε ότι ένα ξύλο ανάλογα με το είδος του, έχει ζωή:
α.   4-12 χρόνια, αν έρχεται σε επαφή με το έδαφος.
β.   20-120 χρόνια, αν βρίσκεται στον ελεύθερο αέρα.
γ.   50-200 χρόνια, αν εκτίθεται, αλλά όχι άμεσα στις ατμοσφαιρικές συνθήκες.
δ.   40-500 χρόνια, αν βρίσκεται τελείως βυθισμένο μέσα σε νερά, ώστε να μην έρχεται σε επαφή με τον ατμοσφαιρικό αέρα.
ε.   500-1000 χρόνια ή και περισσότερα, αν φυλάγεται σε ξηρό, εσωτερικό χώρο, καλώς αεριζόμενο (υγρασία ξύλου 10-15%).

Επειδή δεν είναι δυνατή η χρησιμοποίηση ξύλων με μεγάλη φυσική διάρκεια, αλλά ούτε και οικονομικώς συμφέρουσα, με τη συντήρηση οι παραπάνω ενδεικτικοί χρόνοι ζωής μπορούν να αυξηθούν έως και πάρα πολύ.
Η συντήρηση, παρόλο που παρέχει πάντα πλεονεκτήματα, επιβάλλεται να γίνεται όταν οι κίνδυνοι προσβολής του ξύλου είναι μεγάλοι.

Έτσι, η ξυλεία πρέπει να εμποτίζεται:
α.     Όταν βρίσκεται σε επαφή με το έδαφος ή κλεισμένη μεσα σε σκυρόδεμα.
β.     Σε κάθε περίπτωση που δεν μπορεί να εξασφαλισθεί επαρκής αερισμός.
γ.     Στις περιπτώσεις όπου η υγρασία ισορροπίας μπορεί να ξεπεράσει το 20%.
δ.     Όταν χρησιμοποιείται ξυλεία μικρής χρονικής διάρκειας ή με μεγάλο ποσοστό σομφόξυλου κάτω από δυσμενείς συνθήκες θερμοκρασίας, αερισμού και υγρασίας.
ε.     Στις περιοχές όπου ο κίνδυνος προσβολής από μύκητες έντομα κ.λπ. είναι πολύ μεγάλος.
στ.   Όπου υπάρχει ενδεχόμενο προσβολής από θαλασσινούς ή άλλους υδρόβιους οργανισμούς.

Δύο σπουδαίοι παράγοντες ευθύνονται για μία επιτυχημένη και αποτελεσματική συντήρηση του ξύλου: Η επιλογή του κατάλληλου συντηρητικού και ο τρόπος εφαρμογής του. Ένα άριστο συντηρητικό μπορεί να μην έχει κανένα αποτέλεσμα, αν δεν εφαρμοστεί με την κατάλληλη τεχνική ή αν το ξύλο δεν απορροφήσει τη σωστή ποσότητα ανά μονάδα επιφάνειας ή όγκου ξυλείας.

Οι συντηρητικές ουσίες πρέπει να είναι μυκητοκτόνες και εντομοκτόνες και να διεισδύουν εύκολα στις ίνες του ξύλου.

Πρέπει επίσης να μην είναι τοξικές για τον άνθρωπο και τα κατοικίδια ζώα, να μην αλλάζουν το χρώμα του ξύλου (κατά προτίμηση), να μην είναι πτητικές, να μην ξεπλένονται από το νερό και να μην αποσυντίθενται, να μην είναι εύφλεκτες, να μην διαβρώνουν τα μέταλλα και τέλος να μην είναι πολύ ακριβές.

Οι συντηρητικές ουσίες κατατάσσονται σε τρεις κατηγορίες:
α) Κρεόζωτα: Πρόκειται για προϊόντα που προέρχονται από την απόσταξη της λιθανθρακόπισσας. Επειδή έχουν μαύρο χρώμα και αναδίδουν δυσάρεστη οσμή χρησιμοποιούνται μόνο για τον εμποτισμό στύλων ΔΕΗ, ΟΤΕ και για στρωτήρες σιδηροδρόμων. Ο εμποτισμός γίνεται με πίεση σε κλιβάνους ή με εμβάπτιση σε θερμό περιβάλλον.

β) Ουσίες διαλυτές σε οργανικούς διαλύτες:
Είναι προϊόντα που παρουσιάζουν ευρύτατο φάσμα χρήσεων στην προστασία του ξύλου. Εφαρμόζονται με εμποτισμό υπό πίεση, με απλή εμβάπτιση, με ψεκασμό ή με επάλειψη με πινέλο. Η περισσότερο χρησιμοποιούμενη ουσία της κατηγορίας αυτής, είναι η πενταχλωροφαινόλη που διαλύεται στο μεθυλικό και αιθυλικό οινόπνευμα, στα πετρελαιοειδή (καθαρό και ακάθαρτο πετρέλαιο) και πολλούς άλλους οργανικούς διαλύτες όπως (αιθέρα, μεθανόλη, ξυλένιο, ακετόνη κ.λπ.).
Κατάλληλα εμποτισμένο ξύλο με πενταχλωροφαινόλη αποκτάει προστασία όμοια μ’ αυτή του κρεόζωτου, γιατί δεν αποπλένεται από το νερό, είναι ισχυρή μυκητοκτόνα ουσία, αλλά και εντομοκτόνο σε κατάλληλες δόσεις. Επιπλέον δεν χρωματίζει το ξύλο και όταν χρησιμοποιείται κατάλληλος διαλύτης όπως το white spirit, το οινόπνευμα κ.λπ. δεν προσδίδει σ’ αυτό δυσάρεστη οσμή. Το ξύλο που προστατεύεται με πενταχλωροφαινόλη μπορεί να βαφεί με χρώματα, βερνίκια κ.λπ.
Συνήθως εκτός από την πενταχλωροφαινόλη περιέχουν και άλλα πρόσθετα εντομοκτόνα διαλυτά στους οργανικούς διαλύτες. Μετά τον εμποτισμό του ξύλου ο διαλύτης εξατμίζεται και μένει μέσα στο ξύλο η προστατευτική ουσία που είναι αδιάλυτη στο νερό. Τα υλικά αυτά δεν είναι πάρα πολύ ακριβά και το σπουδαιότερο δεν χρωματίζουν το ξύλο.

γ) Ουσίες διαλυτές στο νερό.
Πρόκειται για άλατα ή μίγματα αλάτων διαλυτά στο νερό, που στο εμπόριο κυκλοφορούν με διάφορες ονομασίες. Ο εμποτισμός του ξύλου μπορεί να γίνει με απλή εμβάπτιση (θερμή ή ψυχρή) ή με πίεση.
Από τα προϊόντα αυτά μερικά προσκολλούνται καλά στις ίνες του ξύλου και άλλα λιγότερο. Τα τελευταία ξεπλένονται εύκολα από το νερό της βροχής. Για να προσκολληθούν καλά στο ξύλο ο εμποτισμός πρέπει να γίνει με πίεση.
Τα περισσότερα από τα άλατα αυτά χρωματίζουν ελαφρά το ξύλο. Για την υποδομή, όμως των ξύλινων δαπέδων, δηλ. για τα καδρόνια και το ψευτοπάτωμα η χρησιμοποίησή τους με εμποτισμό με πίεση αποτελεί μια από τις πιο καλές λύσεις. Για την ανωδομή των δαπέδων και για την ξυλεία των επίπλων η συντήρηση με υδατοδιαλυτά άλατα δεν ενδείκνυται, γιατί τα περισσότερα προκαλούν αντιαισθητική αλλαγή του χρώματος του ξύλου.
Σήμερα η συντήρηση με υδατοδιαλυτά άλατα εγκαταλείφθηκε, γιατί τα άλατα ξεπλένονται από τα νερά της βροχής. Ενδιαφέρον παρουσιάζει το μίγμα χρωμίου–αρσενικού-φθορίου-οξειδίου του χαλκού, γιατί απ' αυτά, το αρσενικό είναι ισχυρό μυκητοκτόνο και εντομοκτόνο, το μίγμα χρωμίου-αρσενικού προσκολλάται στο ξύλο και δεν ξεπλένεται, το φθόριο και το οξείδιο του χαλκού είναι φθηνά υλικά. Το μίγμα διαλύεται σε μικρή αναλογία 2-4% σε νερό.

Συνεχίζεται με τις μεθόδους εφαρμογής των συντηρητικών.

[Κοῦρος]

Συναφές με το θέμα που συζητάμε είναι ένα πρόβλημα που αντιμετώπισα σε έναν καναπέ εξωτερικού χώρου από οξυά.
Κατασκευάστηκε το 2008 και είχε βαφτεί με κάποιο συντηρητικό. Αυτό είναι το ένα πόδι του που κυριολεκτικώς θρυμματίστηκε λόγω καστανής σήψης.

 [ Invalid Attachment ]

Οι άτιμοι οι μύκητες δεν παίζονται.

[Κοῦρος]

Πώς γίνεται η συντήρηση του ξύλου.

Υπάρχουν διάφοροι τρόποι συντήρησης του ξύλου. Η επιλογή της μεθόδου εξαρτάται από το είδος του ξύλου, από την επιθυμητή αύξηση της διάρκειάς του και από την ουσία που θα χρησιμοποιηθεί. Μερικά ξύλα εμποτίζονται δυσκολότερα ενώ κάποιες ουσίες διεισδύουν ευκολότερα στο ξύλο. Όσο βαθύτερα εισχωρεί η ουσία μέσα στο ξύλο, τόσο καλύτερη και διαρκέστερη είναι η προστασία του.

Υπάρχουν οι παρακάτω μέθοδοι:

Εμβάπτιση του ξύλου σε δεξαμενή
Αν επιδιώκεται μακροχρόνια διάρκεια του ξύλου, όπως π.χ. για ξυλεία επίπλων, παρκέτα, ραμποτέ κ.λπ. η προστατευτική ουσία πρέπει να διαλυθεί σε οργανικό διαλύτη ενώ αν είναι να διατηρήσουμε τα ξύλα για ένα διάστημα 6-12 μηνών σε μία αποθήκη που έχει μούχλα στους τοίχους λόγω υγρασίας, η προστατευτική ουσία μπορεί να διαλυθεί σε νερό, αρκεί βεβαίως να μη βρέχονται από τη βροχή η οποία ξεπλένει την ουσία. Οι υδατοδιαλυτές προστατευτικές ουσίες είναι κατάλληλες και για την προστασία του ξύλου από κυάνωση, άναμμα, έντομα και μύκητες.
Καλύτερο αποτέλεσμα δίνει η εμβάπτιση του ξύλου πρώτα σε θερμό υλικό και στη συνέχεια σε ψυχρό, γιατί λόγω της αρχικής διαστολής και της μετέπειτα συστολής του αέρα του ξύλου, δημιουργείται ένα κενό λόγω υποπίεσης μέσα στο ξύλο, που αυξάνει την προσλαμβανόμενη ποσότητα της προστατευτικής ουσίας. Γενικώς το βάθος εμποτισμού με τη μέθοδο αυτή ανέρχεται σε 5-10 χιλ. για εμβάπτιση διάρκειας 5-6 λεπτών.

Επάλειψη με βούρτσα ή ψεκασμό
Όλες οι προστατευτικές ουσίες είναι κατάλληλες για να επαλλείψουμε ή να ψεκάσουμε τα ξύλα. Όπως και προηγουμένως, αν επιδιώκουμε μακροχρόνια συντήρηση ή προστατευτική ουσία πρέπει να διαλυθεί σε οργανικό διαλύτη, π.χ. πετρελαιοειδή (white spirit, καθαρό ή ακάθαρτο πετρέλαιο), μεθυλικό ή αιθυλικό οινόπνευμα, αιθέρα, μεθανόλη, ξυλένιο, ακετόνη κ.λπ.
Αν επιδιώκουμε προσωρινή συντήρηση είναι προτιμότερες οι υδατοδιαλυτές ουσίες. Ο ψεκασμός γίνεται και αυτόματα, μέσα σε σήραγγα από την οποία περνάει το ξύλο.

Εμποτισμός σε βάθος
Η μέθοδος αυτή απαιτεί ειδικές εγκαταστάσεις, που για τις υδατοδιαλυτές προστατευτικές ουσίες είναι απλές, αλλά για τον εμποτισμό με πισσέλαιο (κρεόζωτο) είναι πολύπλοκες.
Βασικά μια εγκατάσταση εμποτισμού σε βάθος αποτελείται από έναν μεταλλικό οριζόντιο κύλινδρο, διαμέτρου 2-2,5 μ. και μήκους 10-15 μ., ερμητικώς κλειστού με ειδική θύρα. Η προστατευτική ουσία μπαίνει στο ξύλο με πίεση 6-8 ατμόσφαιρες, χάρη σε μία αντλία πιέσεως. Σε ειδικές εγκαταστάσεις, για να βοηθηθεί το υλικό να μπει σε βάθος δημιουργείται πρώτα κενό αέρος. Το βάθος εμποτισμού εξαρτάται κυρίως από το ξύλο. Ο εμποτισμός διαρκεί 4-8 ώρες.
Με πισσέλαια εμποτίζονται οι κολώνες δικτύων και οι τραβέρσες σιδηροδρόμων ενώ με μίγματα χρωμίου, φθορίου και αρσενικού εμποτίζονται τόσο τα προηγούμενα είδη, όσο και η ξυλεία οικοδομής. Στη χώρα μας λειτουργούν τρεις εγκαταστάσεις εμποτισμού σε βάθος μία στην Κατερίνη, μία στην Καλαμπάκα και τώρα τελευταία και μία στη Θράκη.

Ένα πειραματικό εμποτιστήριο πίεσης είναι αυτό της ακόλουθης εικόνας:

 [ Invalid Attachment ]

Για όσους θέλουν περισσότερες πληροφορίες σχετικώς με τη διαδικασία υπάρχει και αυτό.

Για την επιτόπια συντήρηση του ξύλου εκτός από την επάλειψη με πινέλο και την έγχυση με σύριγγα έχουν αναπτυχθεί και οι ακόλουθες τεχνικές.

α) Εισαγωγή στο ξύλο υδατοδιαλυτών συντηρητικών σε στερεά μορφή (βύσματα, ράβδοι ή πάστα). Ανοίγονται στο ξύλο τρύπες, εισάγεται η ράβδος συντηρητικού και κλείνεται η τρύπα με ξύλινο βύσμα. Το συντηρητικό με την υγρασία του ξύλου διαχέεται στις γύρω περιοχές παρέχοντας προστασία στο ξύλο.
β) Εισαγωγή στο ξύλο γυάλινης ράβδου που περιέχει συντηρητικό. Με την τεχνική αυτή, που έχει αναπτυχθεί στην Ολλανδία, εισάγεται στο ξύλο γυάλινη ράβδος που περιέχει συνήθως ΤΒΤΟ. Η τρύπα κλείνεται με ξύλινο βύσμα που κατά την εισαγωγή του σπάει τη γυάλινη ράβδο απελευθερώνοντας το συντηρητικό.

Όπως έχουμε προειπεί τα συντηρητικά δεν πρέπει να είναι βλαβερά για την ανθρώπινη υγεία. Παρόλα αυτά έχει αποδειχθεί ότι το PCP (πενταχλωροφαινόλη), το ΤΒΤΟ (τριβουτυλοξείδιο του κασσιτέρου) και το λινδάνιο (νατριούχος λιοθυρονίνη) προκαλούν σοβαρά νοσήματα όπως είναι η απλαστική αναιμία.

Συντήρηση επίπλων, έργων τέχνης κ.λπ.
Για την προστασία των ξύλινων έργων τέχνης χρησιμοποιούνται διάφορα λιποδιαλυτά συντηρητικά που έχουν μεγάλη διεισδυτικότητα και παρέχουν μόνιμη προστασία. Τα συντηρητικά αυτά εφαρμόζονται με διάφορες μεθόδους όπως με πινέλο, με απλές σύριγγες ή ειδικές συσκευές έγχυσης, με εμβάπτιση κ.ά.
Σε περιπτώσεις πολύ βαριάς προσβολής από έντομα, σε σημείο δηλαδή που το ξύλο έχει χάσει σημαντικό μέρος της μηχανικής του αντοχής, τότε χρησιμοποιούνται ειδικά αυτοσκληρυνόμενα συντηρητικά που παράλληλα με τη συντήρηση επιτυγχάνουν και στερέωση του ξύλου.

Η φυσική αντοχή των ξύλων
Τα διάφορα ξύλα, ως προς τη φυσική διάρκεια, δηλ. τη φυσική τους αντοχή στους μύκητες και έντομα, μπορούν να καταταγούν στις παρακάτω κατηγορίες (στην παρένθεση συμβολίζεται το Ε, αν η αντοχή αφορά μόνο το Εγκάρδιο, το Σ μόνο το Σομφόξυλο και δεν αναφέρεται τίποτα αν η αντοχή είναι χωρίς διάκριση σομφού εγκαρδίου):

Φυσική αντοχή σε μύκητες
Εξαιρετικώς ανθεκτικά: Κυπαρίσσι, ίταμος, λάρικα (Ε), κέδρος, σεκόγια, δρυς (Ε), τικ, αζομπέ.

Πολύ ανθεκτικά: Ακακία (Ε), Καστανιά (Ε), ελιά (Ε), μακορέ, μαόνι, παντούκ.

Ανθεκτικά: Δασική πεύκη (Ε), μαύρη πεύκη (Ε), χαλέπιος πεύκη (Ε), λάρικα (Σ), ψευδοτσούγκα, πιτς-πάϊν, φτελιά (Ε), καρυδιά (Ε), ευκάλυπτος, μεράντι κόκκινο, παλίσσανδροι.

Λίγο ανθεκτικά: Δασική πεύκη (Σ), κουκουναριά (Ε), θαλάσσια πεύκη (Ε), ελάτη, ερυθρελάτη, δρυς (Σ), ακακία (Σ), καστανιά (Σ), φτελιά (Σ), ελιά (Σ), καρυδιά (Σ), φράξος (Ε), γαύρος (Σ), οστριά (Σ), πλάτανος (Σ), σφενδάμι (Σ), φιλύρα (Σ), λευκή λεύκη (Ε), αβοντάϊρ, μεράντι λευκό και κίτρινο, σκαγιού, οκουμέ, ραμίν, σαπέλι, σίπο, τιάμα.

Καθόλου ανθεκτικά: Μαύρη πεύκη (Σ), χαλέπιος πεύκη (Σ), κουκουναριά (Σ), θαλλάσσια πεύκη (Σ), φράξος (Σ), σημύδα, οξυά, κλήθρα, λευκή λεύκη (Σ), ιτιά, αφάρα (Σ), ομπέχε (Σ).

Φυσική αντοχή σε έντομα
Πολύ ανθεκτικά: Κυπαρίσσι, ίταμος, κέδρος, δρυς (Ε), μαόνι, τικ, αζομπέ.

Ανθεκτικά: Χαλέπιος πεύκη (Ε), λάρικα, ψευδοτσούγκα, πιτς-πάϊν, σεκόγια, δρυς (Ε), ακακία (Ε), καστανιά (Ε), φτελιά (Ε), ελιά (Ε), καρυδιά (Ε), ευκάλυπτος, φράξος (Ε), λευκή λεύκη, ιτιά, αβοντάϊρ, μακορέ, σκαγιού, παντούκ, παλίσσανδροι, σαπέλι, σίπο.

Καθόλου ανθεκτικά: Δασική πεύκη, μαύρη πεύκη, χαλέπιος πεύκη (Σ), κουκουναριά, θαλάσσια πεύκη, ελάτη, ερυθρελάτη, δρυς (Σ), ακακία (Σ), καστανιά (Σ), φτελιά (Σ), ελιά (Σ), καρυδιά (Σ), φράξος (Σ), γαύρος, οστρυά, πλάτανος, σφενδάμι, φιλύρα, σημύδα, οξυά, κλήθρα, λεύκη, αφάρα, μεράντι (όλα τα είδη), ομπέχε, οκουμέ, ραμίν, τιάμα.

Η επόμενες δημοσιεύσεις θα είναι πιστεύω ιδιαιτέρως ενδιαφέρουσες καθώς αφορούν την υγρασία στο ξύλο και τις μεθόδους ξήρανσης αυτού.

[Κώστας Τρικάλης]

Τριαντάφυλλε συνεχίζεις να εκπλήσεις με τις καταπληκτικές πληροφορίες που παραθέτεις.

Τελικά το έσωσα το ξύλο από το σαράκι που έλεγα πριν καιρό. Ήταν επιφανειακό και μάλλον κάποια άλλη κάμπια, πιθανόν μεταξοσκώληκας?
ως προς τη φύλαξή του τώρα:

είναι καλύτερα να σκίσω το κουτσούρι σε 15αρες πλάκες και να βάψω τα άκρα με λαδομπογιά ή κουνελόκολλα και εφημερίδα, ή να το κόψω σε μεγάλα τεταρτημόρια και να το αφήσω να ξεραθει σιγά σιγά? Να το φυλάξω σε εξωτερικό μέρος με αέρα και όλες τις φυσικές συνθήκες ή εσωτερικά σε σταθερή θερμοκρασία?


Πρόσφατα κονόμησα ένα κουτσουράκι κυπαρίσσι παλιό. Το κακό είναι ότι έχει πολλά καρφιά, σουρωτήρι! Τα περισσότερα είναι ταβανόκαρφα μεγάλα στραβωμένα. Δε βγαίνουν με τίποτα. Υπάρχει κάποιο κόλπο να τα αφαιρέσω?

[ΖΑΡΚΑΔΑΣ ΚΩΣΤΑΣ]

Τριαντάφυλλε συνεχίζεις να εκπλήσεις με τις καταπληκτικές πληροφορίες που παραθέτεις.

Τελικά το έσωσα το ξύλο από το σαράκι που έλεγα πριν καιρό. Ήταν επιφανειακό και μάλλον κάποια άλλη κάμπια, πιθανόν μεταξοσκώληκας?
ως προς τη φύλαξή του τώρα:

είναι καλύτερα να σκίσω το κουτσούρι σε 15αρες πλάκες και να βάψω τα άκρα με λαδομπογιά ή κουνελόκολλα και εφημερίδα, ή να το κόψω σε μεγάλα τεταρτημόρια και να το αφήσω να ξεραθει σιγά σιγά? Να το φυλάξω σε εξωτερικό μέρος με αέρα και όλες τις φυσικές συνθήκες ή εσωτερικά σε σταθερή θερμοκρασία?

Πρόσφατα κονόμησα ένα κουτσουράκι κυπαρίσσι παλιό. Το κακό είναι ότι έχει πολλά καρφιά, σουρωτήρι! Τα περισσότερα είναι ταβανόκαρφα μεγάλα στραβωμένα. Δε βγαίνουν με τίποτα. Υπάρχει κάποιο κόλπο να τα αφαιρέσω?

ΔΟΚΙΜΑΣΕ ΜΕ ΣΚΥΛΑ ΑΦΟΥ ΤΟΥΣ ΡΙΞΕΙΣ ΛΙΓΟ ΑΝΤΙΣΚΟΡΙΑΚΟ ΣΠΡΕΥ..........................ΚΙ ΑΝ ΤΑ ΒΓΑΛΕΙΣ ΠΑΡΕ ΜΕ ΤΗΛΕΦΩΝΟ

[Κοῦρος]

Κώστα, όπως έχουμε ξανακουβεντιάσει είναι καλύτερα να σκιστεί στα δύο ή στα τέσσερα αν είναι πάνω από 25-30 εκ. διάμετρο και να τοποθετηθεί σε σκιερό, δροσερό και καλώς αεριζόμενο χώρο.

Στις δημοσιεύσεις που θα ακολουθήσουν, όπως έχω ήδη πει, θα γίνει αρκετά εκτενής αναφορά τόσο στην υγρασία του ξύλου, σε παράγοντες που επιδρούν στο ξύλο όπως η απόλυτη και η σχετική υγρασία του περιβάλλοντος καθώς και σε μεθόδους φυσικής και τεχνητής ξήρανσης.

Υπομονή. Έπεσε δουλίτσα και στις εποχές που ζούμε δεν είναι να την αφήνεις να περιμένει!!

Όσον αφορά τα καρφιά φίλε μου κατ' αρχάς μελέτησέ το το κουτσουράκι σου και προσπάθησε να το σκίσεις σε κατάλληλα σημεία χρησιμοποιώντας και σφήνες. Μετά όταν εμφανιστεί μεγαλύτερο μέρος των καρφιών θα είναι ευκολότερο να τα "πιάσεις" και να τα τραβήξεις έξω αφού θα έχει μειωθεί και το πάχος τους ξύλου που είναι καρφωμένα.

Περαιτέρω, μια δυο φορές έκανα κάτι που νομίζω ότι ίσως μπορεί να σε βοηθήσει. Αν είναι τόσο σκουριασμένα που έχει μειωθεί και το πάχος τους και σπάνε όταν προσπαθείς να τα πιάσεις, πάρε ένα καρφί ίδιου μήκους και πάχους κόψε ίσια τη μύτη του και κάνε μια λεπτότερη τρυπανιά μπροστά ώστε να μπορεί να "πατήσει" στο σκουριασμένο καρφί και να χρησιμοποιηθεί ως ζουμπάς για να το σπρώξει έξω.

[Κοῦρος]

Φίλοι μου οι επόμενες δημοσιεύσεις που αφορούν την υγρασία και την ξήρανση του ξύλου είναι πολύ μεγάλης, θα μπορούσα να πω κεφαλαιώδους σημασίας. Πάμε λοιπόν.

H υγρασία στο ξύλο

Η υγρασία αποτελεί πολύ σπουδαίο παράγοντα της ποιότητας του ξύλου. Είναι υπεύθυνη για πολλές ανεπιθύμητες ιδιότητες και σφάλματα γενικώς των ξύλινων κατασκευών. Σκασίματα, σφήνωμα συρταριών, ξεκόλλημα ποδαρικών και καπλαμάδων, ταστάρισμα οργάνων κ.λπ. μπορούν να αποφευχθούν αν ο κατασκευαστής γνωρίζει τη συμπεριφορά του ξύλου καθώς αυτό χάνει την υγρασία του.
Το ξύλο είναι υλικό υγροσκοπικό, δηλαδή απορροφά και αποβάλλει υγρασία ανάλογα με την υγρασία του περιβάλλοντος. Όταν αποβάλλει υγρασία (ξηραίνεται) συρρικνώνεται (μαζεύει) και χάνει σε όγκο. Το κακό είναι ότι αυτό δεν γίνεται ομοιομόρφως και ακόμη χειρότερα αυτό συνεχίζεται ακόμη κι όταν το ξύλο είναι ξηρό.

Το αμέσως μετά την υλοτομία χλωρό ξύλο, συνήθως περιέχει 50-100% νερό και σε μερικά είδη μέχρι και 250%. Το σομφό περιέχει πάντα μεγαλύτερη υγρασία από το πυρηνόξυλο.

Αν τοποθετήσουμε ένα κομμάτι πολύ λεπτού φύλλου ξύλου (καπλαμά) σ’ ένα ξηρό δωμάτιο, σιγά σιγά θα χάνει την υγρασία και το βάρος του και ύστερα από μερικές ώρες θα σταθεροποιηθεί οπότε η υγρασία του τότε βρίσκεται σε ισορροπία με την υγρασία της γύρω ατμόσφαιρας. Το αντίστροφο θα συμβεί αν το ξύλο βρεθεί σε υγρό περιβάλλον.

Το ξύλο πάντα περιέχει έστω και μια μικρή ποσότητα νερού, που όταν βρίσκεται στο εσωτερικό των κυττάρων λέγεται ελεύθερο, και όταν εμποτίζει μόνον τα κυτταρικά τοιχώματα των κυττάρων του ξύλου λέγεται υγροσκοπικό.

Το ποσοστό υγρασίας εργαστηριακά και πρακτικά υπολογίζεται ως εξής: Ζυγίζουμε το ξύλο και βρίσκουμε το βάρος του στην υγρή κατάσταση. Στη συνέχεια, το θερμαίνουμε στους 105°C και το ξαναζυγίζουμε. Έτσι έχουμε τον παρακάτω τύπο:

                        Βάρος Υγρού - Βάρος Ξηρού
Υγρασία % = -----------------------------------  χ 100
                                   Βάρος Ξηρού

Η μέτρηση της υγρασίας γίνεται ευκολότερα με τα υγρόμετρα που η λειτουργία τους βασίζεται στην ιδιότητα του ξύλου να είναι κακός αγωγός του ηλεκτρισμού αλλά να γίνεται καλύτερος όσο αυξάνεται η υγρασία του.

Αυτό που πρέπει να γνωρίζουμε είναι ότι η ακρίβεια των υγρόμετρων δεν είναι καλή όταν η υγρασία είναι από 30% και πάνω. Συνεπώς τα υγρόμετρα για αυτές τις υγρασίες δε δίνουν ακριβείς μετρήσεις. Για ξύλα μικρών διατομών και με υγρασία κάτω του 30% τα υγρόμετρα παρουσιάζουν ικανοποιητική ακρίβεια. Ο υπολογισμός της υγρασίας γίνεται με την εφαρμογή ηλεκτροδίων μέσα στο ξύλο. Τα σύγχρονα όργανα είναι ηλεκτρονικά, αρκετά φθηνά και αρκεί η τοποθέτηση των ηλεκτροδίων τους πάνω στην επιφάνεια του ξύλου ώστε να δώσουν αμέσως ψηφιακή μέτρηση.

Ένα πολύ σημαντικό σημείο στη διαδικασία της ξήρανσης είναι το σημείο κορεσμού της ίνας ή το σημείο ινοκόρου και είναι η υγρασία του 30%. Σ’ αυτό το σημείο τα κύτταρα αποβάλλουν όλο το ελεύθερο νερό, ενώ τα κυτταρικά τοιχώματα, συγκρατούν όλη την υγροσκοπική τους υγρασία.

Για να το καταλάβουμε ας παρομοιάσουμε το κύτταρο με μια πήλινη στάμνα που τη γεμίζουμε νερό (ελεύθερο) και μέρος αυτού απορροφάται απ’ τα τοιχώματα (υγροσκοπικό). Ακόμα κι αν αδειάσουμε τη στάμνα, το νερό των τοιχωμάτων παραμένει. Αυτό είναι το σημείο ινοκόρου. Όταν όμως η στάμνα μείνει άδεια, σιγά σιγά θα χαθεί και η υγρασία των τοιχωμάτων της.

Όταν τα κύτταρα του ξύλου χάνουν το ελεύθερο νερό, δεν υφίστανται καμία απολύτως μεταβολή στον όγκο τους ενώ η αποβολή της υγροσκοπικής υγρασίας από τα κυτταρικά τοιχώματα συνοδεύεται με μια σμίκρυνση του όγκου τους και κατά συνέπεια του συνολικού όγκου του ξύλου. Η συρρίκνωση ή ρίκνωση ή ζάρωμα ή μάζεμα είναι πολύ διαφορετική στην αξονική, στην ακτινική και στην εφαπτομενική κατεύθυνση.

Συνεχίζεται ……

[Κοῦρος]

Συνεχίζουμε τη γνωριμία μας με το ξύλο μαθαίνοντας περισσότερες λεπτομέρειες για την υγρασία και την ξήρανσή του.

Συνεχιζόμενη η φυσική ξήρανση, αρχίζει να εξατμίζεται και το υγροσκοπικό υγρό, τα ξύλα φθάνουν σε υγρασία 22% και πλέον λέγονται εμπορικώς ξηρά. Όσο ξηρότερη η ατμόσφαιρα και όσο μεγαλύτερη η επιφάνεια π.χ. στην πριστή ξυλεία, τόσο εντονότερη η εξάτμιση. Μετά από μεγάλη διάρκεια παραμονής στον αέρα, η υγρασία κατεβαίνει στο 12-15%, και τότε έχουμε το φυσικώς ξηρό ξύλο.

Είπαμε ήδη ότι η συρρίκνωση είναι ανομοιόμορφη. Όταν ένα χλωρό ξύλο ξηραίνεται στον αέρα, μαζεύει περίπου 0,1% από το αρχικό του μήκος (αξονικώς ή κατά μήκος κατεύθυνση), 3-5% κατά την ακτινική κατεύθυνση (κατά μήκος των μυελωδών ακτινών) και 6-15% κατά την εφαπτομενική κατεύθυνση (περιφερειακώς δηλ. γύρω από τους ετήσιους δακτυλίους).

Η διαφορετική αξονική και ακτινική από την εφαπτομενική συρρίκνωση είναι υπαίτια για τα μεγαλύτερα προβλήματα στην ξηρή ξυλεία.

Η αξονική συρρίκνωση συνήθως αγνοείται εκτός και αν το ξύλο πρόκειται να χρησιμοποιηθεί για π.χ. μια επιφάνεια τραπεζιού ή για πρέκι, οπότε το μάζεμα της αξονικής σε συνδυασμό και με την ακτινική είναι η αιτία πολλών προβλημάτων με αποτέλεσμα να έχουμε παραμορφώσεις, στρεβλώσεις κ.τ.λ.

Οι ξυλέμποροι όταν αποθηκεύουν ξυλεία για να ξεραθεί στον αέρα, την καρφώνουν. Όμως, παρόλο που τα ξύλα αυτά θα ξεραθούν ίσια, πολλές φορές συστρέφονται μόλις απορροφήσουν ή αποβάλλουν υγρασία. Αυτό συμβαίνει συχνά σε ξύλο που ξηράνθηκε στον αέρα και χρησιμοποιήθηκε σε εξωτερικό ή σε εσωτερικό χώρο που υπάρχει κεντρική θέρμανση.

Όπως είδαμε, η μεγαλύτερη αλλαγή στις διαστάσεις του ξύλου, καθώς ξηραίνεται γίνεται κατά πλάτος. Ένα κομμάτι καπλαμά κυκλικής κοπής (δηλαδή «ξετυλίγοντας» εφαπτομενικώς τους δακτυλίους του), με αρχικό φάρδος 108 εκ. δεν θα πιάσει περισσότερο από 100 εκ. όταν ξεραθεί τελείως. Σε μικρότερο βαθμό ο καπλαμάς, θα χάσει σε πάχος (ακτινικώς), ενώ ουσιαστικά δεν θα έχουμε καθόλου μάζεμα στο μήκος του (επιμήκες).

Εδώ θα κάνουμε μια παραπομπή σ’ αυτό το θέμα όπου συζητάμε για το πώς πρέπει να κόβονται οι ντούγες στα αχλαδόσχημα όργανα. Σ΄ αυτό το θέμα η αρχική μου θέση ήταν λανθασμένη καθώς θεώρησα ότι οι ντούγες κόβονται εφαπτομενικώς επειδή η εμπειρία μου έλεγε ότι λυγίζουν πιο εύκολα μέχρι ενός σημείου. Φανταστείτε όμως πόσο θα «μάζευε» ή θα «άπλωνε» εγκαρσίως ένα σκάφος εάν οι ντούγες ήταν κομμένες εφαπτομενικώς και όχι ακτινικώς. Αφήστε που μπορεί (θεωρητικώς) να αποκτούσαμε και ένα όργανο με ελαφρώς "σκαφτές" ή "φουσκωτές" ντούγες !!!! (θα δούμε στη συνέχεια το γιατί).

Όταν το ξύλο χάνει υγρασία και περνάει κάτω απ’ το σημείο κορεσμού της ίνας (όπως είπαμε ≈30%), τα κύτταρα όσο στεγνώνουν τόσο σκληραίνουν και δυναμώνουν έως και τετράκις.

Στην επιπλοποιία, παρκετοποιία, ξυλογλυπτική και λεπτοξυλουργική καθώς και στην οργανοποιία τα ξύλα πρέπει να χρησιμοποιούνται με υγρασία κάτω του 12%. Επειδή το ξύλο, ως υγροσκοπικό υλικό, όπως είπαμε έχει την ιδιότητα να παίρνει την λεγόμενη υγρασία ισορροπίας, δηλ. την υγρασία που αντιστοιχεί με την υγρασία της γύρω ατμόσφαιρας, το καλύτερο είναι να χρησιμοποιείται με το δυνατόν κοντινότερο ποσοστό υγρασίας ισορροπίας μ' αυτή της σχετικής υγρασίας που θα έχει και το περιβάλλον στο οποίο τελικώς θα εγκατασταθεί.

Στο επόμενο θα ασχοληθούμε με ένα πολύ σημαντικό φυσικό μέγεθος. Τη σχετική υγρασία της ατμόσφαιρας που είναι αυτή που επηρεάζει το ξύλο και όχι η απόλυτη υγρασία του περιβάλλοντος.

[Κοῦρος]

Γνωρίζουμε ότι η υγρασία επηρεάζει σημαντικώς το ξύλο. Ποια υγρασία όμως; Η απόλυτη υγρασία του περιβάλλοντος ή η σχετική υγρασία αυτού που εμπεριέχει και τον παράγοντα της θερμοκρασίας;

Σχετική υγρασία λοιπόν της ατμόσφαιρας, είναι η σχέση της ποσότητας των υδρατμών που περιέχονται στην ατμόσφαιρα (απόλυτη υγρασία), δια τη μεγαλύτερη δυνατή ποσότητα που μπορεί να περιέχεται στην ίδια θερμοκρασία. Άρα :

                                   Ποσότητα Υδρατμών (Απόλυτη Υγρασία)
Σχετική Υγρασία (Τ) = ----------------------------------------------------
                                        Μέγιστη Ποσότητα Υδρατμών (Τ)                         όπου (Τ) η παρούσα θερμοκρασία.

Η σχετική υγρασία εκφράζεται σε ποσοστό επί τοις εκατό. Πιο παραστατικά μπορούμε να πούμε ότι στην περίπτωση πυκνής ομίχλης που ο αέρας είναι πλήρως κορεσμένος σε υδρατμούς, η σχετική υγρασία της ατμόσφαιρας είναι 100% και όταν ο αέρας είναι τελείως ξηρός είναι 0%. Επίσης μπορούμε να δεχτούμε ότι σε θερμοκρασίες κάτω του μηδενός η απόλυτη υγρασία είναι 0% καθώς υπάρχει πλήρης στερεοποίηση των υδρατμών και κατακάθισής τους στο έδαφος. Ο παρακάτω πίνακας δείχνει την υγρασία ισορροπίας του ξύλου, για τις διάφορες σχετικές υγρασίες και θερμοκρασίες της ατμόσφαιρας. Επίσης θα πρέπει να γίνει κατανοητό ότι η σχετική υγρασία επηρεάζεται ανά πάσα στιγμή απ' την απόλυτη υγρασία.

Η υγρασία ισορροπίας συμφώνως με τον πίνακα είναι το σημείο εκείνο στο οποίο διασταυρώνονται οι οριζόντιες και κατακόρυφες στήλες. Π.χ. για σχετική υγρασία 80% και θερμοκρασία 70° C, η υγρασία ισορροπίας του ξύλου είναι 15,5% ενώ για σχετική υγρασία 50% και θερμοκρασία 30° C, η υγρασία ισορροπίας είναι 9%.

Για να γίνει περισσότερο κατανοητό, αν ένα ξύλο έχει υγρασία 20% τότε σε σχετική υγρασία περιβάλλοντος 90%, για θερμοκρασίες από 10°C έως και 30°C θα προσλάβει υγρασία ώστε να έρθει στο σημείο ισορροπίας, στους 40°C είναι στο σημείο ισορροπίας οπότε ούτε θα προσλάβει ούτε θα αποβάλλει ενώ για θερμοκρασίες από εκεί και πάνω θα αποβάλλει υγρασία.

Έτσι λοιπόν η υγρασία ισορροπίας ξύλων διαμορφώνεται όπως παρακάτω :
α)   Για κατασκευές στο ύπαιθρο όπως στύλοι, ανοιχτά στέγαστρα και στέγες κ.λπ. πρέπει να έχει υγρασία 18-22%.
β)   Για κατασκευές σκεπασμένες αλλά κλειστές όπως ζεύκτα, στέγες κ.λπ. 13-17%.
γ)   Για κατασκευές σε κλειστούς και θερμαινόμενους χώρους όπως έπιπλα, παρκέτα κ.λπ. 8-12% (τα οργανάκια μαςς πιστεύω ότι ανήκουν σ' αυτή την κατηγορία οπότε ας μη τα αφήνουμε εκτεθειμένα και αρπάξουν καμιά ξαφνική ........ πνευμονία  ).

Επαναλαμβάνουμε ότι η υγρασία ισορροπίας του ξύλου, δείχνει την υγρασία που έχει το ξύλο σε μία δεδομένη θερμοκρασία και σε μία δεδομένη σχετική υγρασία της ατμόσφαιρας.

Ο παρακάτω πίνακας εμφανίζει την υγρασία ισορροπίας του ξύλου σε διάφορους τόπους ανά την Ελλάδα κατά τη διάρκεια του έτους.

 [ Invalid Attachment ]

Οποιαδήποτε αρχική υγρασία κι αν έχει το ξύλο, είτε μετά την επεξεργασία του, είτε μετά από μία τυχαία ή εσκεμμένη διαβροχή του με νερό, εφόσον παραμείνει επί αρκετό χρόνο στις συνθήκες του περιβάλλοντος, τελικά θα πάρει την υγρασία ισορροπίας που αναφέρει ο πίνακας. Με την ξήρανση επιδιώκουμε να φέρουμε το ξύλο στην κατάσταση ισορροπίας, χωρίς να δημιουργηθούν ραγάδες ή σκεβρώματα.

Μια πολύ καλή συζήτηση για τη σχετική υγρασία και μάλιστα για την επιρροή της στα μουσικά όργανα γίνεται εδώ.

Απ' όλα τα προαναφερόμενα θα πρέπει λοιπόν να γίνει κατανοητό ότι η συμπεριφορά των οργάνων μας σε διάφορες περιοχές μπορεί να μην είναι πάντα η αναμενόμενη καθώς αυτή επηρεάζεται από την υγρασία της εποχής (που παίζει σοβαρό ρόλο στη διαμόρφωση της σχετικής υγρασίας μεν) αλλά και τη θερμοκρασία τη συγκεκριμένη περίοδο που επηρεάζει πολύ το σημείο ισορροπίας της υγρασίας του ξύλου δε.

Συνεχίζεται………

[Κοῦρος]

Είπαμε μέχρι τώρα ότι ο διαφορετικός βαθμός αξονικής, ακτινικής και εφαπτομενικής συρρίκνωσης των ξύλων λόγω ξήρανσης δημιουργεί σοβαρά προβλήματα στο προς χρήση ξύλο καθώς και ότι τα χλωρά ή υγρά ξύλα έχουν υγρασία άνω του 26%, τα εμπορικώς ξηρά 18-25%, τα φυσικώς ξηρά στον αέρα 15-17% και τα τεχνητώς ξηρά 8-12%.

Σε καμία περίπτωση οι πραγματικές τιμές υγρασίας, οποιουδήποτε είδους και διαστάσεων ξύλου, δεν μπορούν να είναι μεγαλύτερες από τις μέγιστες και μικρότερες από τις ελάχιστες τιμές που δίνονται στον πίνακα.

Στα δέντρα η υγρασία είναι συνήθως μικρότερη στο ανώτερο τμήμα του δένδρου. Στα πλατύφυλλα η υγρασία στην εγκάρσια τομή είναι σχεδόν ομοιομόρφως μοιρασμένη, ενώ στα κωνοφόρα είναι μεγαλύτερη στα εξωτερικά απ’ τα εσωτερικά στρώματα.

Τα ξύλα που για κάθε απώλεια ποσοστού 1% υγρασίας παρουσιάζουν μεγάλο βαθμό συρρίκνωσης, λέγονται ξύλα νευρώδη (με πολλά νεύρα) και σ’ αυτά τα ξύλα υπάρχει πολύ μεγάλη διαφορά συρρίκνωσης, μεταξύ της αξονικής, της εφαπτομενικής και της ακτινικής διεύθυνσης. Αυτή η διαφορά είναι βασικώς υπεύθυνη για την παραμόρφωση της ξυλείας κατά την ξήρανση όπως επίσης και ο κακός τρόπος στοίβαξης αλλά και η απελευθέρωση δυνάμεων που υπάρχουν στο ζωντανό και όρθιο δένδρο, κατά το πριόνισμα της στρογγυλής ξυλείας σε πριστή.

Μεγάλη σημασία έχει ο τρόπος κατεργασίας του ξύλου, προκειμένου να αποφύγουμε τα στραβώματα κατά την ξήρανση. Εφόσον η ξήρανση για διάφορους λόγους δεν γίνεται κανονικά, σανίδες που έχουν πρισθεί εφαπτομενικώς, έχουν την τάση να στραβώνουν περισσότερο από τις σανίδες που έχουν πρισθεί ακτινικώς. Στις εφαπτομενικώς πρισμένες σανίδες λόγω του διαφορετικού μήκους των ετήσιων δακτυλίων ανάμεσα στο πρόσωπο και στην ανάποδη, η σανίδα τείνει να στραφεί προς το μέρος της καρδιάς.

Αντιθέτως στην περίπτωση πρισμένων ακτινικώς σανίδων έστω κι αν η ξήρανση δε γίνει κανονικώς, δεν εμφανίζονται κατά την συρρίκνωση στρεβλώσεις.

Όταν οι μεταβολές είναι ομοιόμορφες, έχουν σαν αποτέλεσμα απλώς την ομοιόμορφη ελάττωση ή αύξηση των διαστάσεων του ξύλου.
Η χρησιμοποίηση ξύλου που δεν ξηράνθηκε σωστά μεγαλώνει τις πιθανότητες να συμβούν στρεβλώσεις. Όταν η υγρασία μεταβάλλεται από το σημείο ινοκόρου μέχρι το μηδέν, η κατά μήκος συρρίκνωση κυμαίνεται από 0,1-0,9 (με βάση τις «χλωρές» διαστάσεις του ξύλου), η ακτινική από 2,5-11% και η εφαπτομενική από 3,5-15% ενώ η κατ’ όγκο συρρίκνωση είναι από 7-27%.

Ενδεικτικώς, η σχέση εφαπτομενικής προς ακτινική συρρίκνωση είναι για την οξυά 2.1, για την καστανιά 1.9, τη δρυ 1.8, την ερυθρελάτη 1.6 και τη δασική πεύκη 1.3.

Περαιτέρω τώρα η υγρασία του χρησιμοποιούμενου ξύλου επηρεάζεται:
1)   Από το είδος του ξύλου (τα ελαφρά ξύλα παρουσιάζουν μεγαλύτερες μεταβολές στις ατμοσφαιρικές μεταβολές).
2)   Από τις διαστάσεις και το πάχος του ξύλου (ξύλα μεγάλων διαστάσεων υπόκεινται σε μεγαλύτερες μεταβολές υγρασίας στις ίδιες συνθήκες εκθέσεως).
3)   Από το είδος της τομής [λόγω της διαφορετικής υφής στην εγκάρσια, στην κατ’ ακτίνα και στην εφαπτομενική τομή, το ξύλο χάνει και προσλαμβάνει πολύ ταχύτερα υγρασία από μία εγκάρσια επιφάνεια και βραδύτερα από τις κατ’ ακτίνα και κατ’ εφαπτομένη τομές του (γι’ αυτό και αρχικώς σκάει το σόκορο)].
4)   Από την κατάσταση της επιφάνειας. Στην ταχύτητα εναλλαγής υγρασίας δεν έχει σημασία αν η επιφάνεια ενός ξύλου είναι απλώς πριστή ή πλανισμένη. Αν όμως η επιφάνεια είναι καλυμμένη με βαφή, στιλβώσεις κ.λπ. αυτή επιβραδύνεται σημαντικότατα.

Είναι αξιοσημείωτο, ότι οι βαφές, στιλβώσεις κ.λπ. δεν επηρεάζουν την υγρασία ισορροπίας του ξύλου αλλά μόνο την ταχύτητα εναλλαγής. Δηλ. όση υγρασία είναι δυνατόν να ανταλλάξει ένα ξύλο με την ατμόσφαιρα, θα την ανταλλάξει με μόνη τη διαφορά, όταν αν η επιφάνεια του είναι καλυμμένη, θα την ανταλλάξει με διαφορετική ταχύτητα.

Έπειτα από σχετικές έρευνες, μπορούμε γενικώς να παρατηρήσουμε ότι για την υγρασία ισορροπίας στους θερμαινόμενους χώρους το χειμώνα, οι τιμές της θερμοκρασίας θα είναι παραπλήσιες των τιμών που παρατηρούνται στον ελεύθερο αέρα, κατά τους θερινούς μήνες. Γενικώς θα μπορούσε κανείς να πει ότι σε θερμαινόμενους χώρους στην Ελλάδα, η υγρασία ισορροπίας κυμαίνεται περίπου από 6-12%, ανάλογα με την ξηρότητα του κλίματος, κατά τους χειμερινούς μήνες.

Συνεχίζεται με την πρακτική σημασία της ξήρανσης.

[Κοῦρος]

Η πρακτική σημασία της ξήρανσης

Απ’ όσα αναφέραμε μέχρι τώρα, γίνεται φανερή η σημασία της υγροσκοπικότητας του ξύλου δηλαδή της απορρόφησης και αποβολής υγρασίας ανάλογα με τις συνθήκες του περιβάλλοντος. Φανταστείτε λοιπόν να υπήρχε κάποιος τρόπος τα ξύλα να απέβαλλαν αυτήν την «κακή συνήθεια».

Δυστυχώς, παρ’ όλες τις προσπάθειες των χημικών, των μηχανικών, των ειδικών τεχνολόγων κ.λπ. δεν ανακαλύφθηκαν τρόποι που να μεταβάλουν ουσιαστικά την ιδιότητα αυτή. Αυτό που απομένει λοιπόν είναι όταν οι συνθήκες του περιβάλλοντος αλλάζουν αλλάζοντας και την υγρασία του ξύλου, είναι να επιδιώξουμε να έχουμε όσο το δυνατόν μικρότερη διακύμανση των διαστάσεων αλλά και των μηχανικών και φυσικών ιδιοτήτων του ξύλου.

Βασική αρχή για όλες τις ξύλινες κατασκευές είναι το ξύλο την ώρα της κατασκευής, πρέπει να περιέχει υγρασία παραπλήσια του μέσου όρου της υγρασίας που μπορεί να πάρει στον τόπο όπου πρόκειται να χρησιμοποιηθεί ώστε να εξασφαλισθεί η ελάχιστη δυνατή διακύμανση της υγρασίας και επομένως και η ελάχιστη δυνατή διακύμανση των διαστάσεων. Σ’ αυτό μας βοηθάει ο πίνακας και έχουμε π.χ. στη Θεσσαλονίκη και στην Κοζάνη ο μέσος όρος της υγρασίας που πρέπει να έχει το ξύλο την ώρα που κατασκευάζουμε κάτι μ' αυτό πρέπει να είναι περίπου 12%.

Η έκθεση χρήσιμου ξύλου στη βροχή στο χιόνι και στον ήλιο είναι φανερό ότι σημαίνουν τη χειρότερη μεταχείριση του ξύλου, με αποτέλεσμα τη γρήγορη καταστροφή των αντικειμένων που είναι κατασκευασμένα απ' αυτό.

Μια άλλη βασική αρχή είναι να αποφεύγεται εντελώς (και διά ροπάλου)  η χρήση χλωρού ή ανεπαρκώς ξηρού ξύλου. Η δυσφήμιση της Ελληνικής ξυλείας στο εμπόριο προέρχεται κατά το μεγαλύτερο μέρος, από το γεγονός ότι η ξυλεία αυτή χρησιμοποιείται χλωρή ή ανεπαρκώς στεγνή και λόγω αυτής της δυσφήμισης οι καναναλωτές προτιμούν ξυλεία που εισάγεται από το εξωτερικό, που ενώ είναι ακριβότερη, δεν είναι πάντοτε ποιοτικά καλύτερη από την εγχώρια, από άποψη αυξητικών ελαττωμάτων, ρόζων κ.τ.λ.

Οι μεταβολές της υγρασίας επηρεάζουν όλες τις ιδιότητες του ξύλου, μηχανικές και φυσικές καθώς και τη διάρκειά του. Όταν η υγρασία διατηρείται κάτω από μία τιμή, περίπου 20%, το ξύλο δεν προσβάλλεται από μικροοργανισμούς χρωστικούς ή σηπτικούς. Ιδιαίτερα σημαντική είναι η επίδραση των αλλαγών των διαστάσεών του γιατί το φαινόμενο αυτό, προκαλεί τις γνωστές ραγάδες, (σκάσιμο) και τα στραβώματα (σκέβρωση), που κάνουν το ξύλο ακατάλληλο για χρήση ή καταστρέφουν ξύλινες κατασκευές, όπως έπιπλα, κουφώματα κ.λπ.

Στην επόμενη εικόνα, χλωρά μαδέρια δρυός πλάτους 10 εκ. σ’ έναν πάγκο εργασίας, καθώς το ξύλο τους θα στεγνώνει, θα συρρικνωθούν δημιουργώντας ρωγμές.
 [ Invalid Attachment ]

Στο επόμενο, βασιζόμενοι σε αυτό το παράδειγμα, θα δούμε κάποιους τύπους υπολογισμού της συρρίκνωσης λόγω ξήρανσης.

[Κοῦρος]

Πως υπολογίζεται η συρρίκνωση (ζάρωμα).

Στην προηγούμενη φωτογραφία, όταν η υγρασία της σανίδας έπεσε από 28% σε 13% το πλάτος της μειώθηκε από 10 εκ. σε 9,54 εκ. Για να βρούμε πόσο συρρικνώνεται ένα ξύλο (εφαπτομενικώς ή ακτινικώς) εφαρμόζουμε τον παρακάτω απλό μαθηματικό τύπο :
        Α * Κ * Υ
Ζ = -------------
             I
όπου Ζ = η ζητούμενη συρρίκνωση, A = η αρχική διάσταση, Κ = Το ολικό ποσοστό συρρίκνωσης (αριθμός χαρακτηριστικός για κάθε ξύλο, για ένα τυπικό ξύλο στην εφαπτομενική συρρίκνωση βάζουμε 8,6%), Υ = η διαφορά υγρασίας (αρχική - τελική), I = το σημείο ινοκόρου που για όλα τα ξύλα κυμαίνεται μεταξύ 28-30%.
Για τη συγκεκριμένη σανίδα της φωτογραφίας, οι τιμές των όρων του παραπάνω τύπου είναι:

A = 10 Κ = 8,6% δηλ. Κ = 0,086 Υ = 28%-13% = 15% δηλαδή 0,15
I = 28% δηλ. I = 0,28. Αντικαθιστούμε στον τύπο και έχουμε

           10 * 0,086 * 0,15
Ζ = ------------------------------ = 0,46 εκ. δηλαδή 4,6 χιλ.
                       0,28
Έτσι η σανίδα από 10 εκ. έγινε 10—0,46 = 9,54 εκατ.
(Προσέχουμε να εκφραζονται όλα τα νούμερα σε εκατοστά ή όλα σε χιλιοστά)

Σημείωση: Στο παράδειγμά μας θεωρήθηκε ότι το ξύλο αρχικά ήταν χλωρό (28%). Αν δεν συμβαίνει αυτό, αν δηλ. θέλουμε να υπολογίσουμε τη συρρίκνωση όχι χλωρού ξύλου, αλλά π.χ. από αρχική υγρασία 20% σε 10% (από εμπορικά ξηρό σε κατασκευαστικά ξηρό), τότε εφαρμόζουμε πάλι τον παραπάνω τύπο, αλλά πρέπει να κάνουμε μία διόρθωση περίπου 5% (λιγότερο).
 
Οι μεταβολές των διαστάσεων είναι σχεδόν ανάλογες προς το ποσοστό της προσλαμβανόμενης ή αποβαλλόμενης υγρασίας. Πρέπει να σημειωθεί ότι πάνω από το όριο του σημείου ινοκόρου (30%), όσο μεγάλη κι αν είναι η υγρασία του ξύλου, οι διαστάσεις του δεν μεταβάλλονται.
Η συνολική υγρασία του ξύλου, δηλ. υγρασία των κυτταρικών τοιχωμάτων και των κυτταρικών κοιλοτήτων μπορεί να είναι αρκετά μεγάλη, π.χ. στην οξυά μέχρι 140%, στην ελάτη μέχρι 250% και σ’ ένα τροπικό ξύλο, τη μπάλσα, που χρησιμοποιείται για την κατασκευή αεροπλάνων, μέχρι 750%.

Προσοχή : η συνεχής απορρόφηση και αποβολή υγρασίας προκαλεί χαλάρωση της συνοχής των ινών του ξύλου και τελικώς καταστροφή του.

Ένα πολύ καλό παράδειγμα είναι τα ίσαλα τμήματα των πλοίων ή πασσάλων γεφυρών, εκεί δηλαδή που η στάθμη του νερού ανεβοκατεβαίνει. Αυτά καταστρέφονται γρήγορα και γι' αυτό χρειάζονται ισχυρή προστασία.

Σφάλματα ξήρανσης
Κατά τη διάρκεια της φυσικής ή τεχνητής ξήρανσης του ξύλου, εμφανίζονται διάφορα σφάλματα, που μπορούν να περιοριστούν ή και να αποφευχθούν εντελώς, αν ληφθούν τα κατάλληλα μέτρα. Τέτοια σφάλματα είναι οι ραγάδες (σκασίματα), η παραμόρφωση (ρίξιμο, σκέβρωμα), η επικελύφωση, η κατάρρευση (κόλαψη), η κυψελίδωση (σ’ αυτά τα τρία θ’ αναφερθούμε παρακάτω, στην τεχνητή ξήρανση), οι προσβολές από μύκητες και οι χημικοί μεταχρωματισμοί όπως αναφέρεται σε προηγούμενες δημοσιεύσεις.

Όπως είναι γνωστό, οι ραγάδες δημιουργούνται από την διαφορετική ταχύτητα εξάτμισης του νερού και από την ύπαρξη διαφορετικών εσωτερικών τάσεων. Υπεύθυνοι για τη δημιουργία σοβαρών μειονεκτημάτων στη ξυλεία, είναι και οι ρόζοι που λόγω της διαφορετικής δομής τους, δεν μπορούν ν’ ακολουθήσουν την ίδια πορεία ξήρανσης με το υπόλοιπο τμήμα του ξύλου. Αποτέλεσμα αυτού είναι να παρουσιάζεται στις θέσεις τους μία ασυνήθιστη τοπική συρρίκνωση και μεγάλες παραμορφώσεις.

Ένα άλλο σφάλμα που μπορεί να προκύψει στην ξήρανση είναι το σκέβρωμα δηλαδή η παραμόρφωση των επιφανειών του ξύλου από την αρχική επίπεδη, συνήθως επιφάνειά τους.
Μεγάλη σημασία στη δημιουργία σκεβρώματος έχει η μορφή της επιφάνειας, αν δηλαδή προήλθε από εφαπτομενική ή ακτινική τομή του ξύλου, πράγμα που εμφανίζεται καθαρώς στην παρακάτω εικόνα.

Οι κατά μήκος παραμορφώσεις οφείλονται στην ανομοιόμορφη συρρίκνωση του ξύλου στην ακτινική και εφαπτομενική διεύθυνση του κορμού ή στην εντονότερη ξήρανση τους ενός άκρου ή της μιας πλευράς σε σχέση με τα απέναντι.
Παρατηρούμε άτι το πριστό α σκέβρωσε, ενώ το β διατήρησε την αρχική μορφή του. Εκτός αυτού το πριστό α έχει περισσότερες πιθανότητες να σκάσει από ότι το πριστό β. Έτσι μπορεί να εξηγηθεί στην #115 δημοσίευση, όπου αναφέρω ότι οι εφαπτομενικώς κομμένες ντούγες μπορεί να δώσουν σκάφος με ελαφρώς "σκαφτές" ή "φουσκωτές" ντούγες.

Στην επόμενη εικόνα μπορούμε να δούμε τον υπολογισμό της παραμόρφωσης αλλά και σχηματικώς τη σχέση παραμόρφωσης κατά τις τρεις τομές των ξύλων:

Στην κατωτέρω εικόνα φαίνονται οι κατα μήκος παραμορφώσεις που μπορεί να προκύψουν μετά την ξήρανση του ξύλου και είναι η τοξοειδής, η βακτηριοειδής, η περιστροφική, η ρομβοειδής και η σκαφοειδής.

 [ Invalid Attachment ]

Επίσης φαίνονται και οι παραμορφώσεις που επέρχονται κατά την ξήρανση στην εγκάρσια τομή του ξύλου.

Απ’ όσα αναφέρθηκαν μέχρι τώρα είναι φανερό ότι η ξυλεία πριν χρησιμοποιηθεί για οποιαδήποτε κατασκευή, πρέπει να ξηραίνεται γιατί:

α) Μειώνονται στο ελάχιστο τα σκεβρώματα, τα σκασίματα και τα πετσικαρίσματα, και το ξύλο αποκτάει σταθερότητα.
β) Αποφεύγονται οι προσβολές από τους μικροοργανισμούς, μύκητες, έντομα, βακτήρια.
γ) Ελαττώνεται το βάρος της ξυλείας.
δ) Οι στιλβώσεις και οι βαφές γίνονται καλύτερα στις στεγνές και σκληρές επιφάνειες.
ε) Ο εμποτισμός γίνεται ευκολότερα και καλύτερα γιατί τα κύτταρα μη έχοντας χυμούς απορροφούν πολύ περισσότερο τα συστατικά του εμποτισμού.
στ) Αυξάνεται η μηχανική αντοχή της ξυλείας μέχρι το διπλάσιο και παραπάνω, όταν βεβαίως η ξήρανση δεν συνοδεύεται από φθορές, κυρίως ραγαδώσεις.
ζ) Με την τεχνική ξήρανση αποστειρώνεται η ξυλεία, καθώς αναπτύσσονται υψηλές θερμοκρασίες μέσα στους κλιβάνους και θανατώνονται οι υπάρχοντες μικροοργανισμοί (έντομα, μύκητες).

Συνεχίζεται ........................